Historia i zabytki Historia i zabytki


późnobarokowy zespół architektoniczny
gimnazjum jezuickiego z XVIII w. (ul. Kilińszczaków),
 

klasycystyczny budynek Muzeum Ziemi Wałeckiej z końca XVIII w. (ul. Pocztowa),
 

neoromański kościół prawosławny z XIX w (Al. Zdobywców Wału Pomorskiego)

neogotycki budynek poczty głównej z 1895 r. (ul. Kilińszczaków),

 

neogotycki kościół p.w. św. Antoniego z 1903 r (ul. Orla),


neogotycki kościół p.w. św. Mikołaja z 1865 r. (Pl. Wolności),



neorenesansowy budynek ratusza z 1890 r. (Pl. Wolności),
 
fragment niemieckich fortyfikacji obronnych
będących częścią Wału Pomorskiego (płd.- wsch. część miasta)

Historia i zabytki Historia i zabytki

Przywilej lokacyjny Wałcza
z 23 kwietnia 1303 roku
 
(tekst drukowany za: dokument Nr 865. Cod. diplom. Mai. Pol., s. 219-222.  Pierwotna nazwa miasta określona w przywileju lokacyjnym to Arnescrone.)
 
Nos Otto, Conradus, Iohannes, Woldemarus, marchiones de Brandenborch et de Landesberch, universis presentem paginam visuris, eterne lucis visione perpetuo consolari. Non sinit humana fragilitas, ut cunctorum que agit homo, certam perhennemque possit habere memoriam. Ideo infirmitati sue homines virtute rationis et ingenio consulentes, in scripta redigunt, quidquid memoria dignum inter se ordinant et disponunt. Ob hanc causam etiam nos cartam presentem conscribi iussimus que quedam a nobis ordinata liquido continet in se scripta, quam sigillorum nostrorum appendiciis fidelibusque testimoniis ideo roboramus, ut ratum et stabile habeatur, quidquid in ea cernitur exaratum. Igitur, quoniam nobis et sapientioribus in populo nostro utile videbatur, ut iuxta Volzen civitas poneretur, dedimus operam illi rei, fundationemque illius civitatis cum prefectura porreximus militibus honestis et providis nostris subditis, Ulrico de Sceninghe et Rodolfo de Livendale, civitatemque ipsam volumus appellari Arnescrone. Huic civitati damus octo mansos et ducentos mansos agrorum, forma tali et modo, sicut inferius est notatum. In sexaginta et quatuor mansis, dicte civitatis incole villam ponent, ita videlicet, ut quatuor mansos ad usus sacerdotis doti libere tribuant, sexaginta vero mansos aliis illius ville incolis divident excolendos. Hec villa sub civili iure sedebit solvetque redditus civitati. Et quidquid in hac villa et intra istos sexaginta et quatuor mansos ad villam pertinentes utilitatis esse poterit, ad usum pertineat civitatis: et de redditibus huius ville, et de utilitate que in ipsa vel intra spacium campi eius esse poterit, nichil nobis proveniet, neque fundatoribus civitatis inde aliquid cedet. Ecclesiam huius ville non officiabit plebanus dicte civitatis, sed habeat ipsa villa sacerdotem per se pastoremque proprium animarum. Huius ecclesie beneficium perpetuo porrigat, quicumque prefectus fuerit civitatis. Ex istis sexaginta quatuor mansis ad villam ordinatis, remanent centum et quadraginta quatuor mansi, de quibus est taliter ordinandum. Quatuor mansos et centum habebit civitas pro mensura et spacio campi sui, ex quibus quatuor pro dote ecclesie esse volumus sacerdotis, quadraginta autem mansi reliqui, ad agros arearum, quod est vulgariter dictum Wordelant, erunt ordinandi. Sed ut omnipotentis Dei laus et gloria eo amplius cumuletur, ex eisdem agris sacerdoti civitatis iterum quatuor mansos damus, ut pro dono istorum ad missam matutinalem servandam perpetuo sit astrictus; habeatque istos quatuor mansos sacerdos cum prioribus quatuor mansis perpetua libertate. Quidquid in supradictis agris omnibus, hoc est tam in agris pertinentibus ad mensuram campi civitatis quam in agris arearum, utilitatis ordinari poterit, terciam partem fundatoribus dabimus, duas partes tribuemus civitati. Hoc tamen excipimus, quod dicte civitatis fundatores intra civitatem, vel extra in agris quos dedimus civitati, ubicunque voluerint, duo loca molendinorum eligent, in quibus molendina construent; prout sibi putaverint expedire; de quibus civitati nichil proveniet, sed cum omni fructu, tam iure hereditario quam feodali, ipsa molendina possideant fundatores. Si aliqua alia molendina construi poterunt in civitate vel extra civitatem, inde terciam partem sument fundatores, civitas habeat partes duas. Damus etiam huic civitati ad pascua pecorum suorum locum castri, qui dicitur Doberiz, et ab ipso Doberiz per circuitum dimidium miliare; quidquid intra hoc spacium utilitatis esse poterit unde pactus aut census proveniet, tercia pars fundatoribus solvetur, due partes tribuentur civitati. Duo stagna, Raddun et Volzen, damus etiam civitati. Quidquid ex eis reddituum haberi poterit, inde civitas tollet duas partes, terciam partem percipiant fundatores. Insula quedam, que proprie dicitur vulgariter eyn Hals, protenditurque a loco castri, qui vocatur Raddun, et intrat stagnum Raddun, hanc cum ceteris insulis existentibus in stagno Raddun damus etiam civitati; quidquid in hiis insulis utilitatis esse poterit; tercia pars dabitur fundatoribus, due partes tribuentur civitati. Fundatoribus etiam damus libertatem venandi in bonis suis et in terminis civitatis. Quidquid in theatro, in macellis panum, calceorum, carnium, census aut precii esse poterit, et si que alia macella et case facte fuerint que redditus solvent civitati, de omnibus eis fundatoribus tercia pars solvetur, due partes remaneant civitati. Item fundatorum erit tercia pars de censu et precio locorum, quos in annuali foro adventantes occupant, et duas partes civitas retinebit. Sedecim annis habebit hec civitas libertatem; quamdiu hoc tempus libertatis duraverit, tollet civitas, ut tanto melius se emendet, duas partes de omni causa iudiciorum; fundatores terciam partem sument. Defluxo tempore libertatis, due iste partes cedent in usus nostros, sed fundatoribus pars sua tercia remanebit. Iterum, transacto libertatis tempore, tres solidos Brandenburgenses solvent incole civitatis de quolibet manso ex hiis centum qui ad campum pertinent civitatis: ex hoc censu due partes cedent nobis, tercia pars ad manus transeat fundatorum. Due partes reddituum de agris arearum manent civitati, terciam partem percipiant fundatores. Insula que intrat stagnum Volzen, que proprie dicitur vulgari vocabulo eyn Hals, fundatorum sit, et in ea nichil auctoritatis remaneat civitati. In Nigra merica fundatores eligent duo stagna quecumque voluerint, que itidem damus eis. Porrigimus etiam dictis fundatoribus viginti mansos et trecentos, ubicumque circa predictam civitatem Arnescrone eligere voluerint, cum omni iure et utilitate agrorum, pratorum, fluentorum, et breviter cum utilitate omnium, in quibus poterit esse fructus. Si qui de amicis fundatorum eos sequi voluerint de terris aliorum principum, unicuique eorum sexaginta quatuor mansos cum fundatorum consilio porrigemus. Si qui vero eos sequi voluerint de terra principatus nostri, sexaginta quatuor mansos unicuique eorum similiter porrigemus; ita tamen, ut de antiquis bonis que habent a nobis, consueta servicia impendere non obmittant. Sed ut fundatores minus terreat fundationis labor, predicto militi Ulrico de Sceninghe et filiis suis libere dimittimus et absque omni servitio per sedecim annos quidquid habent in Conradesdorp, subditosque suos in eadem villa morantes, etiam ab omni servitio et precaria per eorundem annorum spacia liberos esse volumus et quietos. Militi predicto etiam Rodolfo de Livendale et fratribus suis villam Herenborch similiter per sedecim annos liberam dimittimus et absque omni servitio, subditosque suos etiam per id tempus ab omni servitio et precaria liberamus. Predicti vero milites, durante libertatis tempore, si qua precaria ab incolis terre a nobis requisita fuerit et extorta, de bonis ipsorum, nobis inconsultis, si decreverint percipient libere et quiete. Eos qui fundatores dictos sequuti fuerint, per sedecim annos a servicio liberos esse volumus sicut fundatores; excepto, quod qui eos de terra principatus nostri sequentur, de antiquis bonis, ut paulo ante diximus, servicia sua solvant. Sciendum, quod hec que fundatoribus istis ratione dicte fundationis porrigimus, tali concedimus forma, scilicet ut predictus miles Ulricus de Sceninghe cum pueris suis, et miles Rodolfus eciam predictus cum fratribus suis, omnes isti una manu, una possessione universa possideant atque servent. Si quisquam hominum bona novalia supradicta impugnaverit, in eis iuris aliquid asserens se habere, illius impugnationis nos esse volumus sedatores. Si fundatores dicti vendere decreverint ea, que sui iuris esse in civitate vel in campo civitatis presens pagina narrat, ipsa emptoribus absque servicio porrigemus. Testantur ista milites: Zulis de Wedele, Ludeke de Wedele, Hasso de Wedele advocatus noster, Wedege filius Hassonis, Hasso de Hersleve, Kenstel; item ista testantur: Iohannes filius Kenstel, Ianeke Guntersberch, et plures alii fide digni. Datum Lyvenwalde et actum anno Domini M.CCC.III, feria tertia post Misericordias Domini.
 
Raddun, Volzen, dawne nazwy jezior, pomiędzy którymi leży m. Wałcz.

       
Przywilej lokacyjny miasta Wałcza z dnia 23 kwietnia 1303 r.
(Tłumaczenie Eleonora Jackowska, współpraca Leszek Jóźwik)
 
My Otto, Konrad, Jan, Waldemar, margrabiowie Brandenburgii i Landsbergii, mającym oglądać ten dokument, życzymy wieczności w stałym jego oglądaniu. Ludzka słabość nie pozwala, aby człowiek mógł mieć pewną i trwałą pamięć. Dlatego ludzie w swojej słabości troszczący się o zalety rozumu i zdolności, posługują się pismem, gdy między sobą porządkują sprawy godne pamięci. Z tego powodu także my poleciliśmy sporządzić ten dokument, który zawiera pewne rzeczy dokładnie i sumiennie przez nas uporządkowane i uwiarygodnione na piśmie dodatkowymi i rzetelnymi świadectwami naszych pieczęci, by ważne, pewne i stałe to, co w tym piśmie zostało postanowione i napisane.
 Ponieważ nam i mądrzejszym od nas w społeczeństwie naszym wydaje się rzeczą pożyteczną, aby obok Volzen zostało założone miasto z zarządem powierzonym rycerzom szlachetnym przez nas wybranym Ulrikowi de Sceninghe i Rodolfowi de Livendale, pragniemy by to miasto nazywało się Arnescrone.
Miastu temu dajemy 208 łanów w takim wymiarze i celu, jak niżej opisano. Na 64 łanach przydzielonych miastu mieszkańcy założą posiadłość (wieś, osadę) tak, aby 4 łany oddali w darze do użytku kapłana, natomiast 60 łanów należy rozdzielić innym mieszkańcom tej posiadłości do użytku. Ta posiadłość będzie oparta na prawie cywilnym i dochody będzie przynosić miastu. I cokolwiek z tej posiadłości i w ramach tych 64 łanów do nich należących będzie przynosić zyski, będzie przeznaczone na potrzeby miasta, nic z tego nie ma być oddawane ani nam, ani fzałożycielom miasta. Kościoła tej posiadłości nie będzie obsługiwać proboszcz tego miasta, lecz sama posiadłość będzie miała własnego proboszcza. Prawo przywileju tego kościoła ma być dane każdemu zarządzającemu miastem. Oprócz tych 64 łanów oddanych na tą posiadłość, pozostaje 144 lany, które należy w ten sposób zużytkować: 104 będzie miało miasto na swoje potrzeby, z tego 4 łany chcemy, aby jako dar oddano proboszczowi, zaś pozostałe 40 łanów ma być przeznaczone na wolny plac. Lecz, aby chwała  Boga wszechmocnego tym wspanialej była powiększana, z tych terenów proboszczowi tego miasta dajemy jeszcze 4 łany, aby za dar ten zobowiązać na zawsze do odprawiania rannego nabożeństwa w intencji ofiarodawców; proboszcz będzie miał te 4 łany z poprzednimi 4 łanami w dożywotnim posiadaniu.
 Cokolwiek z dochodów  na wszystkich wyżej wymienionych terenach, będzie można osiągnąć, trzecią część należy oddawać założycielom, dwie części przydzielamy miastu. Zastrzegamy, że założyciele tego miasta wewnątrz miasta albo poza miastem na terenach, które daliśmy miastu, gdziekolwiek by chcieli, wybiorą dwa miejsca, na których zbudują młyny według tego, jak będą chcieli wykorzystać; z tych młynów miasto nie będzie miało dochodów, lecz zarówno z całym dochodem jak i prawem spadkowym same młyny będą posiadali założyciele. Jeżeli jakieś inne młyny będą mogli zbudować w mieście  lub poza miastem, z nich trzecią część będą zabierali założyciele, miasto będzie miało dwie części. Dajemy także temu miastu na pastwisko dla bydła teren, który nazywa się Doberiz i teren wokół Doberiz. Jakikolwiek na tym terenie będzie dochód, z niego trzecia część będzie płacona założycielom, dwie części będą oddawane miastu. Dajemy także miastu dwa jeziora Raddun i Volzen. Jakiekolwiek z nich dochody można mieć, dwie części zabierze miasto, trzecią część zabiorą założyciele. Wyspę, która pospolicie nazywa się eyn Hals i znajduje się na jeziorze Raddun, razem z innymi wyspami tam istniejącymi dajemy miastu. Z dochodów jakie z tych wysp mogą być, trzecia część będzie oddawana założycielom, dwie części miastu. Założycielom też przysługuje prawo polowania w swoich dobrach i w granicach miejskich posiadłości. Cokolwiek w miejscu publicznym i w sklepach będzie sprzedawane, jak: chleb, mięso, obuwie albo inne cenne rzeczy, z tych wszystkich dochodów trzecia część będzie płacona założycielom, dwie części pozostają dla miasta. Także do założycieli będzie należała trzecia część dochodów z miejsc, które zajmują przybysze, a dwie części zatrzyma miasto.
Przez 16 lat miasto będzie miało wolność (od podatków) i jak długo ten czas wolności będzie trwał, miasto zatroszczy się o to, aby się wzbogacić. Po upływie czasu wolności dwie części przejdą do naszego użytku, założycielom pozostanie trzecia część. Półwysep, który wcina się w jezioro Volzen, który w języku potocznym nazywa się eyn Hals, ma należeć do założycieli i miasto nie będzie miało na nim żadnych praw. Na Nigra merica założyciele wybiorą dwa dowolne  jeziora, które także im oddajemy. Dajemy także wyżej wymienionym założycielom 320 łanów ziemi, gdziekolwiek zechcą wybrać dookoła wyżej wymienionego miasta Arnescrone z pełnym prawem użytkowania pół, łąk i rzek, z użytkowaniem wszystkiego co może dać korzyści. Jeżeli jacyś przyjaciele założycieli zechcą iść w ich ślady z terenów innych właścicieli, każdemu z nich przydzielamy 64 łanów z tym jednak, że z poprzednich dóbr, które maja od nas, nie zaniechają spełniać zwykłych usług.
Aby założycielom wynagrodzić trud zakładania, wyżej wymienionemu rycerzowi Ulrikowi de Sceninghe i jego synom zostawiamy wolność i  chcemy, aby przebywający w tej posiadłości poddani przez 16 lat byli wolni od każdej usługi. Także wyżej wymienionemu rycerzowi  Rudolfowi de Livendale  i jego braciom posiadłość Herenborch  podobnie obdarzamy wolnością na 16 lat, a ich poddanych na ten czas uwalniamy od wszystkich ciężarów. Zaś wyżej wymienieni rycerze w czasie trwania tej wolności, jeżeli zajdzie potrzeba, niech rozpatrują i załatwiają bez naszej zgody każdą prośbę mieszkańców w ich dobrach. Należy wiedzieć, że wyżej wymienieni rycerze: Ulryk de Sceninghe z synami i rycerz Rudolf de Livendale  z braćmi, zgodnie maja korzystać z tej posiadłości, którą w tym celu im daliśmy, jako założycielom.
Jeżeli ktokolwiek na te dobra zagospodarowane napadnie i będzie chciał coś zabrać, na mocy tego przywileju chcemy być rozjemcami w tym napadzie. Jeżeli wyżej wymienieni założyciele postanowią sprzedać to, co na mocy tego dokumentu należy prawnie do miasta, nakładamy na kupujących te same obowiązki.
Poświadczają to rycerze: Zulis de Wedele, Ludeke de Wedele, Hasso de Wedele advocatus noster, Wedege filius Hassonis, Hasso de Hersleve, Kenstel; item ista testantur: Iohannes filius Kenstel, Ianeke Guntersberch, et plures alii fide digni. Datum Lyvenwalde et actum anno Domini M.CCC.III, feria tertia post Misericordias Domini.
 
 
 

Historia i zabytki Historia i zabytki

1105 r. - pierwsza wzmianka o grodzie na Ziemi Wałeckiej, Bytyniu (wymienianej jako Bytom), zapisana przez Galla Anonima przy okazji wyprawy Bolesława Krzywoustego w czasie wojny z Pomorzanami. Krzywousty zdobył i spalił ten gród, a jego mieszkańców uprowadził w niewolę.

I połowa XII w. Ziemia Wałecka w wyniku kilku wypraw Bolesława Krzywoustego na Pomorze została przyłączona do Polski

Ok. 1300 r. – zajęcie Ziemi Wałeckiej przez Marchię Brandenburską.

23 IV 1303 r. - Urlich Schoning i Rudolf Liebenthal otrzymują od margrabiów brandenburskich: Ottona, Konrada, Jana i Waldemara przywilej na założenie miasta Arenscrone (Wałcza). Miasto zostaje wyposażone w 208 łanów ziemi ornej, łąki oraz dwa jeziora z wyspami i półwyspem. Miasto zwolnione zostało na 16 lat od podatków. Ukształtowany jeszcze w średniowieczu plan urbanistyczny Wałcza, wrysowany został w przebiegający przez jego teren szlak handlowy, wiodący z zachodu na północny-wschód, zwany traktem gdańskim. Krzyżował się on z innymi lokalnymi drogami handlowymi, wiodącymi z Wielkopolski nad Bałtyk.. Obok miasta, założyciele miasta (zasadźcy) otrzymują teren półwyspu na jez. Volcen (Zamkowym), na którym został pobudowany zamek.

1368 r. – Kazimierz w Wielki w wyniku układu z Marchią Brandenburską odzyskuje Wałcz wraz z Ziemia Wałecką. Potwierdza przywilej lokacyjny miasta, a na zamku osadza swojego starostę.

1370 r. Kazimierz Wielki, aby umożliwić objęcie tronu w Polsce przez jego wnuka Kazimierza , księcia słupskiego, w testamencie zapisuje mu wiele ziem, m. in. Wałcz. Wywołuje to wieloletnie konflikty i spory o Ziemię Wałecką. 

1378 r. - wielki pożar Wałcza, ocalał tylko zamek.

1391 r. - Władysław Jagiełło na stałe wciela Ziemię Wałecką do Polski.

1407 r. - miasto Wałcz zostaje zdobyte przez Krzyżaków i doszczętnie zniszczone. Zamek pod dowództwem starosty Mikołaja Czarnkowskiego zdołał się obronić.

1409 r. - Krzyżacy próbują zdobyć od strony zachodniej dobrze ufortyfikowane miasto. Obrońcy skutecznie odpierają atak.

1426 r. – król Polski Władysław Jagiełło spodziewając się napadu Krzyżaków odwiedza Wałcz, w ramach przeprowadzanej lustrację grodów między Drawą a Gwdą.

1457 r. - dwaj obywatele miasta nijaki Kuk i Paweł Horn wsławili się w toczącej się wojnie z Krzyżakami, za co król Polski Kazimierz Jagiellończyk wynagrodził ich nadaniami w pobliskim Witankowie.

1458 r. – sejmik wielkopolski nakłada na Wałcz obowiązek dostarczenia 10 wojowników potrzebnych do oblegania Malborka, głównej siedziby Zakonu Krzyżackiego.

1460 r. - Krzyżacy zdobywają miasto, a później podstępem zamek i nękają napadami północne tereny Wielkopolski. Kazimierz Jagiellończyk poleca rycerstwu wielkopolskiemu odzyskanie Wałcza, co im się w końcu udaje po kilku nieudanych próbach.

1509 r. - synod duchowieństwa Ziemi Wałeckiej. (Potwierdzenie istnienia dekanatu w Wałczu).

1524 r. - miasto zostało wyznaczone przez króla Zygmunta Starego na stację celną dla dużych stad wołów pędzących na zachód Europy.

1535 r. zajęcie kościoła katolickiego przez zwolenników reformacji i zamienienie go na zbór ewangelicki.

1536 r. - przywilej nadany dla Towarzystwa Kurkowego przez króla Zygmunta Starego potwierdza istnienie tej organizacji w mieście.

1554 r. – staraniem  starosty Andrzeja II Górki w Wałczu utworzono urząd grodzki, obsługujacy sprawy administracyjne i sądownicze starostawa wałeckiego, drawskiego i ujsko-pilskiego. Miasto staje się ważnym centrum administracyjno-sądowniczym dla północnej Wielkopolski.

1577 r. – Pożar miasta. Aby pomóc mieszkańcom w odbudowie zniszczeń Stefan Batory przyznaje miastu prawa do cotygodniowych targów, a później jeszcze trzech dodatkowych jarmarków w ciągu roku. Wszystkim zaś kupcom gwarantuje bezpieczeństwo, wolność i opiekę prawa.

1584 r. wielkie zniszczenia miasta w wyniku pożaru.

1613 r. – w wyniku stopniowego rozwoju osadnictwa, za zezwoleniem starosty wałeckiego, mieszkańcy osiedleni od strony wschodniej miasta (rejon ulic Kilińszczaków, Pocztowa, Tęczowa, Złota),wbrew władzom miasta, tworzą nowy organizm miejski, którego burmistrzem zostaje nijaki Trzebicki.

1618 r. – przez starostę Jana Gostomskiego do Wałcza sprowadzeni zastają Jezuici, by nawrócić na wiarę katolicką zwolenników reformacji, stopniowe sukcesy kontrreformacji.

1619 r. - król Zygmunt III Waza nadaje Wałczowi prawo organizacji czwartego jarmarku w roku.

1624 r. - po pożarze w 1621 roku wybudowano nowy kościół katolicki usytuowany na południowej stronie rynku.

1626 r. - Towarzystwo Kurkowe otrzymuje dwa jeziora w okolicy Ostrowca, wyspy na okolicznych jeziorach, a także łąki nad Dobrzycą ciągnące się w stronę Zdbic.

1633 r. – król Władysław IV potwierdza nadanie praw miejskich Nowemu Miastu.

1634 r. – w mieście funkcjonuje 6 cechów, w tym 8 warsztatów sukienników, 8 tkaczy-płócienników i 8 krawców. Były także cechy kowali, bednarzy i stolarzy.

1640 r. - Krzysztof Turczyński przeznaczył znaczne środki finansowe  i materiałowe na założenie szkoły w Wałczu (choćby dwóch klas), ale nie przynosi to oczekiwanego rezultatu.

1651 r. - miasto przekazuje jezuitom Górę Mniejszą - wzniesienie w północnej części miasta nad jez. Raduń z przeznaczeniem na założenie szkoły.

1654 r. - król Jan Kazimierz nadaje Nowemu Miastu prawo do dwóch jarmarków. Zbrojna napaść mieszczan staromiejskich na Nowe Miasto wywołana konkurencją o rynek zbytu.

1655 r. - wojska szwedzkie pod dowództwem feldmarszałka Arvida Witennberga, maszerując ze Szczecina w kierunku Wielkopolski, rozbijają obóz pod Wałczem i pertraktują z polskim pospolitym ruszeniem zebranym pod Ujściem. Zamknięcie urzędu grodzkiego w Wałczu i przeniesienie go do Poznania.

1656 r. – miasto zajmują Brandenburczycy, sojusznicy Szwedów w wojnie z Polską.

1657 r. - król Jan Kazimierz i Stefan Czarniecki w drodze z Gdańska do Częstochowy, omijając główne siły wojsk szwedzkich, przejeżdża przez Wałcz.

1658 r. – król Jan Kazimierz z powodu wielkich zniszczeń w okresie wojny ze Szwecja łączy miasta w jeden organizm miejski. Miasto od tej pory używa wzoru pieczęci, której godło staje się herbem miasta. Wojska polskie pod dowództwem Stefana Czarnieckiego kilkakrotnie obozują pod i w Wałczu. Powrót urzędu grodzkiego do Wałcza.

1662 r. - otwarcie na Górze Mniszej pierwszej jezuickiej szkoły w Wałczu, tzw. kolegium, do którego zjeżdża się młodzież szlachecka i magnacka z Wielkopo0lski, Pomorza i Nowej Marchii. Wkrótce jednak przestala funkcjonować.

1665 r. - ponowne otwarcie kolegium jezuickiego.

1671 r. – Jezuici edyktem królewskim Michała Korybuta Wiśniowieckiego otrzymują teren w mieście, tzw. ogrody (góra) burmistrzowskie na potrzeby szkoły i lokum dla założenia kościoła pod wezwaniem Stanisława Kostki. Wkrótce przeniesiono tutaj szkołę z Góry Mniszej.

1703 r. - Jezuici wznoszą nowy obszerniejszy budynek kolegium, które z czasem zyskuje miano 'Ateneum' lub 'Aten Wałeckich'.

1704 r. – w ramach działań tzw. wojny północnej miasto zajmują Szwedzi, , którzy stacjonują tu 13 miesięcy.

1706 r. - Szwedzi podczas rabunku podpalają Wałcz, obracając w popiół 77 domów. Szczególnie ucierpiała zabudowa dawnego nowego miasta.

1707-1711 r. - pożary i epidemie przywleczone przez wojsko dziesiątkują miasto. Mieszkańcy w większości opuszczają miasto.

1728 r. - w wałeckiej szkole jezuitów pobiera naukę Ewald Kleist, późniejszy niemiecki poeta, słynny piewca wiosny.

1729 r. - starosta Henryk Golc zwalnia mieszczan od świadczeń, by zachęcić ludzi do osiedlania się w Wałczu i odbudowy miasta.

1733 r. –pożar miasta w wyniku którego spłonęło 70 budynków.

1770 r. Prusy w ramach tzw. „kordonu sanitarnego" (ochrona przed epidemią) kontrolują Ziemię Wałecką, w tym Wałcz.

1771 r. w wyniku pożaru zniszczeniu uległa synagoga

1772 r. - Wałcz zamieszkuje 1155 mieszkańców, a liczba posesji wynosi 205 (po pożarach pustych jest 61 placów).

1772 r. – na mocy I rozbioru Polski Wałcz zagarnięty zostaje przez Prusy. Ziemia Wałecka weszła w skład nowej pruskiej jednostki administracyjnej – Okręg Nadnotecki.

1805 r. zakończenie budowy szkoły – gimnazjum wałeckiego (dawne kolegium jezuickie), pierwszego budynku murowanego w mieście

1806 r. pruska para królewska przebywa w Wałczu w związku z ucieczką z Berlina do Królewca, przed wojskami napoleońskimi. Wkroczenie wojsk francuskich do miasta.

1812 r. – w związku z tocząca się wojną gimnazjum wałeckie zamienione zostaje na francuski szpital polowy.

1816 r. - po Kongresie Wiedeńskim Wałcz wchodzi w skład prowincji Prusy Zachodnie, w administracji regencji kwidzyńskiej.

1841 r. spłonął drewniany ratusz stojący na środku rynku

1826 r. miasto liczy 2732 mieszkańców

1828 r. utwardzenie drogi przechodzącej przez Wałcz, wiodącej z Berlina do Królewca, , tzw. trakt gdański.

1859 r. - przyjęcie przez władze pruskie nadzoru nad pojezuickim gimnazjum.

1865 r. zakończenie budowy kościoła św. Mikołaja

1881 r. pierwsze połączenie kolejowe łączące Wałcz z Piłą.

1890 r. zakończenie budowy istniejącego do dziś ratusza.

1895 r. zakończenie budowy budynku poczty

1903 r. zakończenie budowy świątyni ewangelickiej, obecnie kościoła katolickiego św. Antoniego

1904 r. zakończenie rozbudowy szpitala (przy ul. Zdobywców Wału Pomorskiego) i szkoły budowlanej (przy ul. Bankowej)

1905 r. zakończenie budowy budynku seminarium nauczycielskiego przy ul. Bydgoskiej oraz szkoły (obecnie gimnazjum nr 2) przy ul. Konopnickiej.

1922 r. Wałcz wraz z całym powiatem wchodzi w skład nowej prowincji „Marchia Graniczna Poznań – Prusy Zachodnie" 

1934 r. rozpoczęcie budowy umocnień wojskowych wokół miasta, tzw. „Pommemstellung"

3 - 5 II 1945 r. - IV Dywizja Piechoty WP im. J. Kilińskiego pod dowództwem gen. bryg. Bolesława Kieniewicza, przy wsparciu 41 armii radzieckiej, przełamuje w rejonie Zdbic niemiecką obronę na Wale Pomorskim („Pommemstellung").

12 II 1945 r. – zdobycie Wałcza przez armię radziecką, miasto wraca do Polski. Wałcz staje się siedzibą powiatu i wchodzi w skład województwa szczecińskiego. Stopniowe zasiedlanie miasta przez ludność przesiedloną z dawnych terenów wschodnich Polski oraz przybyszy z innych terenów kraju.

1950 r. Wałcz wchodzi w skład nowo utworzonego województwa koszalińskiego.

1964 r. oddany zostaje do użytku nowo wybudowany dom kultury z dużą sala widowiskową.

1966 r. zakończenie budowy szkoły podstawowej („Tysiąclatki") przy Al. Tysiąclecia.

1974 r. miasto otrzymało zasilanie gazem ziemnym, stopniowa likwidacja gazowni miejskiej.

1975 r. uruchomiono autobusową komunikacje miejską.

1975 r. - Wałcz liczy 20 tys. mieszkańców. W wyniku reorganizacji administracyjnej państwa zostają zlikwidowane powiaty, miasto włączone zostaje w granice województwa pilskiego.

1985 r. na Cmentarzu Wojennym uroczystość związana z 40 rocznicą przełamania Wału Pomorskiego, w której biorą udział najwyższe władze PRL, z ówczesnym I sekretarzem KC PZPR, gen. broni Wojciechem Jaruzelskim. Miasto zostało odznaczone Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski.

1988 r. miasto liczy 27 300 mieszkańców.

1989 r. na spotkaniu przedwyborczym do sejmu, w Wałczu przebywają czołowi krajowi działacze „Solidarności kraju, Jacek Kuroń i Bronisław Geremek.

1994 r. zakończenie budowy szkoły na osiedlu Dolne Miasto.

1999 r. – Wałcz po nowym podziale administracyjnym kraju odzyskuje rangę siedziby powiatu i wchodzi w skład województwa zachodniopomorskiego. Zakończenie budowy hali sportowej przy szkole na Dolnym Mieście.
2000 r. - Rondo Niepodległosci.  Modernizacja skrzyżowania ulic: Kilińszczaków, Bydgoskiej, Wojska Polskiego i T. Kościuszki  
2001 r. zakończenie kapitalnego remontu zabytkowego budynku ratusza.

2003 r. rozpoczęcie rewitalizacji miejskiej starówki, począwszy od rynku (Plac Wolności). Obchody 700-lecia Wałcza.
2003 – 2004 r. renowacja zabytkowej auli Zespołu Szkół nr 1 (Ateny Wałeckie) przy ul. Kilińszczaków.

2004 r. - uruchomiono pierwszą w historii miasta wyższą uczelnię – Państwową Wyższą Szkołę Zawodową, na bazie budynków szkolnych przy ul. Bydgoskiej.

2005 r. obchody 60 rocznicy powrotu Ziemi Wałeckiej do Macierzy. W uroczystości na cmentarzu wojennym bierze udział premier RP Marek Belka. Zakończenie remontu kapitalnego stuletniego budynku gimnazjum przy ul. Konopnickiej

2005 r. Zakończenie modernizacji budynku i okolicznego terenu Miejskiego Ośrodka Sportu i Rekreacji przy ul. Chlodnej.

2007 r. Zakończenie generalnego remontu i modernizacji Wałeckiego Centrum Kultury przy Placu Zesłańców Sybiru.

2009 r. zakończenie remontu budynku Zespołu Szkół nr 1 (Ateny Wałeckie) przy ul. Kilińszczaków.

2010 r. Zakończnie budowy nowej sali gimnastycznej przy Szkole Podstawowej n1 przy ul. Robotniczej

2011 r. Modernizacja skrzyżowania ulic: Wojska Polskiego i Tysiąclecia, utworzenie ronda

2011 r. Modernizacja placu przed dworcem kolejowym i autobusowym.

2011 r. Modernizacja i rozbudowa budynku Starostwa Wałeckiego przy ul. Dąbrowskiego.

2012 r. Wznowienie komunikacji kolejowej na trasie Szczecin – Pila, przez Wałcz.

2012 r. Otwarcie skansenu historycznego przy ul. Południowej, poświęconego walkom na Wale Pomorskim.

2013 r. Zakończenie budowy promenady nad jez. Raduń –„Wałecka Aleja Gwiad sportu"

2013 r. Uchwala Rady Miasta w Wałczu w sprawie nowego herbu miasta i sztandaru.

Historia i zabytki Historia i zabytki


   HISTORIA MIASTA - autor Leszek Jóźwik